De eerste generatie elektronische boeken

Veel mensen veronderstellen dat elektronische boeken pas op de markt kwamen toen internet beschikbaar kwam. Maar de eerste elektronische boeken kwamen beschikbaar op een zilveren schijfje. Tegen het einde van de jaren tachtig en het begin van de jaren negentig, werden CD-media vooral gezien als verpakte bandbreedte, een goedkoop alternatief voor online. Maar het waren anderzijds ook megaboeken.

De mogelijkheid van elektronische boeken was al vanaf 1971 verkend in het project Gutenberg van Michael Hart. In dit project werden klassieke boeken, die al in het publieke domein terecht waren gekomen, overgetikt en online beschikbaar gesteld. De opkomst van de PC, floppy disk en CD-ROM maakten andere distributievormen voor de klassieke werken beschikbaar.

Het lezen van een boek op de PC werd echter niet als een bruikbare optie gezien, en een CD-ROM-speler met leesvenster was, gezien de grootte en draagbaarheid, een onding. Sony borduurde voort op het succes van de audio discman. De ingenieurs van Sony ontwierpen in 1990 een discman voor data, met daarin een mini-CD van 8 cm diameter en 200 MB capaciteit als informatiedrager. Ze schreven er het content management systeem SEBAS (Sony Electronic Book Authoring System) bij. Het eindresultaat was een draagbaar apparaat voor elektronische boeken. Op de markt van mobiele apparatuur was dat een vrij uniek verschijnsel. Er waren notebooks op de markt, klein en handelbaar, zoals de Quincento van Olivetti en er was de voorloper van de Personal Digital Assistant (PDA), de Newton van Apple, maar deze waren bestemd voor de professionele markt. Sony maakte al snel duidelijk dat het zich met dit apparaat richtte op de persoonlijke entertainmentmarkt. De onderneming kaapte en passant ook de term Electronic Book.

Het leesappraat van Sony kreeg de naam Data Discman. Het elektronisch boek, aangeduid als EB, stond op een minidisk van 200 MB.Sony introduceerde het apparaat in 1990 in Japan en in 1992 in Europa. Enkele Japanse bedrijven zoals Panasonic waren ook bereid te investeren in hardware. Aangezien Electronic Book geen open standaard was, moest Sony zelf de ontwikkeling en verkoop van titels op gang brengen. Dat eerste werd gedaan door in elk land een Electronic Book Committee te organiseren waarin de uitgevers en softwareontwikkelaars zich verenigden. Al snel werden in de VS en Groot-Brittannië veel titels geproduceerd, voornamelijk elektronische versies van gedrukte boeken, en gesproken boeken waar men naar kon luisteren en tegelijk meelezen met de gesproken tekst. Ook kwamen er multimediaversies van encyclopedieën en gesproken multimediamenu’s van restaurants. Het boek Sliver werd als eerste Engelstalige roman op Electronic Book uitgebracht, zowel als tekstbestand en als gesproken bestand. In Duitsland had Bertelsmann de primeur met een multimedia encyclopedie op Electronic Book; voor ieder land was een paar seconden van het volkslied opgenomen (voor Duitsland was overigens het verkeerde volkslied opgenomen!).

In Nederland werd in 1992 het Netherlands Electronic Book Committee (NEBC) opgericht. NEBC bestond uit vijftien uitgevers en softwarebedrijven.

Nederlandstalige EB titels 1993-1995:

Titel                                                            Uitgeverij
Winkler Prins Medisch Vademecum*           -  Bonaventura/Elsevier
Winkler Prins Poly Marketing Vademecum  -  Bonaventura/Elsevier
Winkler Pins Culinair Vademecum*             -  Argus/Elsevier
PBNA Technisch Zakwoordenboekje*         -  PBNA/Elsevier
Hotels en Restaurants in Nederland*          -  Elektroson
Elektronisch Handwoordenboek Engels*    -  Van Dale Lexicografie
Verschueren Groot Woordenboek/
Het Juiste Woord*                                      -  Standaard Uitgeverij
Het Groene Boekje*                                   -  Sdu
Reisgids Ierland                                         -  ANWB 

* Van deze titels zijn werkende exemplaren aanwezig in de Collectie Jak Boumans
Bron: Electronic Media Reporting, 1996 

Op 12 maart 1994 werd Electronidc Book in Nederland gelanceerd o.a. met een grote advertentie in De Telegraaf. Maar Sony trok in het najaar 1994 de stekker al weer uit Electronic Book. In het destijds matige economische klimaat werd het geen verkoopsucces. Sony stopte abrupt met de ontwikkeling van titels. In de Benelux waren toen nog geen 1200 exemplaren van de Data Discman verkocht. Het NEBC hief zich eind 1994 op nadat Sony lopende contracten voor titelontwikkeling had verbroken. In Japan ging de verkoop van Electronic Book nog door tot 2001, het jaar waarin het Electronic Book Committee Japan werd opgeheven. Wereldwijd zijn tot eind 1995 slechts 356 Electronic Book-titels ontwikkeld. In Nederland werden slecht een tiental titels geproduceerd. Vanaf 1997 werden er e-boeken gedistribueerd via internet.

Deze blogposting is een bewerkt fragment (pgs 197-200) uit mijn boek Toen digitale media nog nieuw waren - Pre-internet in de polder (1967-1997). Bestel het boek a 29,95 euro (zonder verzendkosten) op http://bit.ly/1DYjRSN  

Bevroren online: e-Boek (6)



CD-media werden vooral gezien als verpakte bandbreedte, een goedkoop alternatief voor online. Maar het waren anderzijds ook megaboeken. De mogelijkheid van elektronische boeken was al vanaf 1971 verkend in het project Gutenberg van Michael Hart. In dit project werden klassieke boeken, die al in het publieke domein terecht waren gekomen, overgetikt en online beschikbaar gesteld. De opkomst van de PC, floppy disk en CD-ROM maakten andere distributievormen voor de klassieke werken beschikbaar.

Het lezen van een boek op de PC werd echter niet als een bruikbare optie gezien, en een CD-ROM-speler met leesvenster was, gezien de grootte en draagbaarheid, een onding. Sony borduurde voort op het succes van de audio discman. De ingenieurs van Sony ontwierpen in 1990 een discman voor data, met daarin een mini-CD van 8 cm diameter en 200 MB capaciteit als informatiedrager. Ze schreven er het content management systeem SEBAS (Sony Electronic Book Authoring System) bij. Het eindresultaat was een draagbaar apparaat voor elektronische boeken. Op de markt van mobiele apparatuur was dat een vrij uniek verschijnsel. Er waren notebooks op de markt, klein en handelbaar, zoals de Quincento van Olivetti en er was de voorloper van de Personal Digital Assistant (PDA), de Newton van Apple, maar deze waren bestemd voor de professionele markt. Sony maakte al snel duidelijk dat het zich met dit apparaat richtte op de markt van persoonlijk entertainment. De onderneming kaapte en passant ook de term Electronic Book.

Het leesapparaat van Sony kreeg de naam Data Discman. Het elektronisch boek, aangeduid als EB, stond op een minidisk van 200 MB. Het apparaat bevatte een toetsenbordje en een schermpje en woog aanvankelijk 450 gram. De eerste versie had geen aantrekkelijk ontwerp en was met een zwart/wit scherm zonder grijstinten allesbehalve uitnodigend. Latere versies, die vooral in Japan populair werden, waren lichter in gewicht, hadden een scherm met grijstinten of een kleurenscherm en een batterij die langer meeging.

De Data Discman als leesapparaat met een minidisk als informatiedrager. Op de
minidisk kon 200 MB aan data worden opgeslagen (© foto Collection Jak Boumans, E-boeken en e-reader eigendom Collection Jak Boumans)

  

Sony introduceerde het apparaat in 1990 in Japan en in 1992 in Europa. Enkele Japanse bedrijven zoals Panasonic waren ook bereid te investeren in hardware. Aangezien Electronic Book geen open standaard was, moest Sony zelf de ontwikkeling en verkoop van titels op gang brengen. Dat eerste werd gedaan door in elk land een Electronic Book Committee te organiseren waarin de uitgevers en softwareontwikkelaars zich verenigden. Al snel werden in de VS en Groot-Brittannië veel titels geproduceerd, voornamelijk elektronische versies van gedrukte boeken, en gesproken boeken waar men naar kon luisteren en tegelijk meelezen met de gesproken tekst. Ook kwamen er multimediaversies van encyclopedieën en gesproken multimediamenu’s van restaurants. Het boek Sliver werd als eerste Engelstalige roman op Electronic Book uitgebracht, zowel als tekstbestand en als gesproken bestand. In Duitsland had Bertelsmann de primeur met een multimedia encyclopedie op Electronic Book; voor ieder land was een paar seconden van het volkslied opgenomen.

(l) Hotels en Restaurants in Nederland, Elektroson, 1994 (© foto Collection Jak Boumans, CD eigendom Collection Jak Boumans) 

(r) Elektronisch handwoordenboek Engels EN NE, Van Dale Lexicografie, 1994 (© foto Collection Jak Boumans, CD eigendom Collection Jak Boumans)



(l) Elektronisch Groene Boekje, Sdu, 1994 (© foto Collection Jak Boumans, CD eigendom Collection Jak Boumans)
(r) Verschueren Groot Woordenboek met Het Juiste Woord, Uitgeverij de Standaard, 1994 (© foto Collection Jak Boumans, CD eigendom Collection Jak Boumans)

In Nederland werd in 1993 het Netherlands Electronic Book Committee (NEBC) opgericht. NEBC bestond uit vijftien uitgevers en softwarebedrijven die een tiental commerciële EB-titels zouden produceren. Op 12 maart 1994 werd de Sony EBG reader gelanceerd met een zestal Nederlandse titels van gidsen en woordenboeken en een promotiefilmpje. Sony hoopte op een verkoop van 1200 units van de Sony EBG.

Nederlandstalige EB titels 1993-1995

Titel                                                                    Uitgeverij

Winkler Prins Medisch Vademecum               - Bonaventura/Elsevier

Winkler Prins Poly Marketing Vademecum    - Bonaventura/Elsevier/

Winkler Pins Culinair Vademecum                 - Argus/Elsevier

PBNA Technisch Zakwoordenboekje              - PBNA/Elsevier

Hotels en Restaurants in Nederland                 - Elektroson

Elektronisch Handwoordenboek Engels          - Van Dale Lexicografie

Verschueren Groot Woordenboek/

Het Juiste Woord                                              - Standaard Uitgeverij

Het Groene Boekje                                           - Sdu

Reisgids Ierland                                               -  ANWB

Bron: Electronic Media Reporting, 1996

Sony trok in het najaar 1994 de stekker uit Electronic Book. In het destijds matige economische klimaat werd het geen verkoopsucces. Sony stopte abrupt met de ontwikkeling van titels. In de Benelux waren toen nog geen 1200 exemplaren van de Data Discman verkocht. Het NEBC hief zich eind 1994 op nadat Sony lopende contracten voor titelontwikkeling had verbroken. In Japan ging de verkoop van Electronic Book nog door tot 2001, het jaar waarin het Electronic Book Committee Japan werd opgeheven. Wereldwijd zijn tot eind 1995 slechts 356 Electronic Book-titels ontwikkeld.

Digitaal Antiek: Volkskrant Archief op CD-ROM

Mijn virtueel (Pre-)internet museum is weer uitgebreid. Dit keer met het Volkskrant Archief op CD-ROM.   De aanwinst bestaat uit drie originele schijven met  het eerste kwartaal,  het eerste halfjaar en de eerste drie kwartalen. Verder is er een kopie van het complete eerste jaar. En ze zijn allemaal nog  na 20 jaar afspeelbaar op een 32bit PC.

De schijven zijn geschonken door Ruud Broers, die destijds werkte bij Elektroson in Liempde als projectleider en daar de software schreef voor het laden van de Volkskrantbestanden. De database draait onder KRS KnowledgeSet software. De CD-ROMs bevatten het archief van 1 januari 1993 tot eind 1997. Een jaarabonnement kostte destijds 1.995 gulden (ca. 900 euro), excl. BTW. Behalve het archief van de Volkskrant legde Elektroson ook het archief van de Financieel Economische Tijd vast.

De aanwinst is een historisch artefact. De CD-ROM uitgave werd gedaan één jaar voordat internet zou losbreken. Bovendien vormde de CD-ROM uitgave het begin van de juridische strijd van journalisten en freelancers om een vergoeding te krijgen voor herpublicatie.

De lancering van de CD-ROM met het Volkskrant Archief gebeurde op het scharnierpunt van offline naar online. In feite laat de CD-ROM uitgave zien dat de nieuwe media afdelingen niet eens doorhadden dat internet er zat aan te komen. Dat is uiteraard niet verwonderlijk. Want In 1992 waren er nog slechts 239 bedrijven actief op EUnet. En in 1993 kwam de term internet  slechts 22 keer voor in artikelen, gepubliceerd  in Trouw. Maar in 1994 breekt publiek internet door met het project van De Digitale Stad. De Groene en NRC Handelsblad grijpen het project aan om op internet te gaan publiceren. Aan het einde van  1994 stelt het Eindhovens Dagblad haar archief beschikbaar met een door Philips ontwikkelde zoekmachine Rosetta. Toch blijven de CD-ROM versies voorlopig beschikbaar. Eind 1997 stopt de Volkskrant met de publicatie van haar archief op CD-ROM en gaat over op internet.

De CD-ROM van de Volkskrant werd ook de aanleiding van een rechtszaak. In 1997 begonnen drie freelancers, columnist Jan Mulder, muziekrecensent Hans Heg en filmrecensent Huib Stam een proces tegen de Volkskrant en de holding PCM. De uitgever, Pieter Broertjes, nu burgemeester van Hilversum, had geen toestemming gevraagd voor herpublicatie noch had de uitgever een vergoeding aangeboden. In de laatste dagen van de eeuwwende  gaf de rechter de drie freelancers gelijk en stelde een vergoeding van 68.000 gulden voor de freelancers vast evenals percentages voor vergoedingen voor herpublicatie op CD-ROM en online. De rechtszaak was slechts één van de vele rechtszaken tegen PCM, door Max Pam aangeduid als digitaal geklungel (HP\De Tijd, 28 augustus 2000). De jurist van PCM, Mr Michel Kramer, was overigens op de hoogte van de regels voor toestemming en vergoeding, aangezien die waren vastgelegd in een rapport door het Advocatenbureau Baker & McKenzie tijdens het project Central Station Nederland in 1996. "PCM is een olietanker die wat traag van koers verandert", zei de PCM-jurist in augustus 2000 na het verlies van de rechtszaak (Kranten.com).

PS Mocht u digitaal antiek in huis hebben, dan hoor ik graag. Windows XP heb ik nog.

Waar blijft de e-boek versie?

Er is mij al verschillende keren gevraagd of er ook een elektronische versie komt van het boek. Een BN’er zei dat hij niet zat te wachten op een boek. Maar als er tzt een elektronische uitgave zou komen,  wilde hij wel graag een gratis exemplaar ontvangen.

Er zijn natuurlijk allerlei argumenten aan te voeren waarom het eerst een boek is geworden en geen multimedia productie. Allereerst ik kom uit het teksttijdperk en ben geen multimedia schepper. Bovendien is er vrij weinig multimedia materiaal uit de periode van 1967 tot 1997 beschikbaar; veel is achteloos weggegooid en slechts weinig bewust bewaard. Het boek bevat nu zo’n 100 illustraties, waarvan bijna de helft uit eigen collectie komt. Wel waren er ca. 10 foto’s te koop geweest via het ANP, maar dat zou ca. 2.500 euro gekost hebben en het boek alleen maar duurder gemaakt hebben.

Waarom geen e-boek? Als er dan al een e-boek van zou komen, dan zou er alleen een pdf van gemaakt worden. Er zijn teveel kleurenillustraties aanwezig in het boek. In epub formaat zou het alleen in zwart/wit verschijnen, hetgeen een gemis aan kleur gaat betekenen.

Een van de eerste Sony leesapparaten voor e-boeken. De e-boeken werden op mini-disks vastgelegd. Het leesapparaat wordt geflankeerd door twee Nederlandstalige e-boeken van het eerste uur: Verschueren Groot Woordenboek/Het Juiste Woord (Uitgeverij Standaard, 1994) en Hotels en Restaurants in Nederland (Elektroson, 1994). (© Jak Boumans)

Alles bij elkaar is het eigenlijk sadistisch dat ik een boek heb uitgebracht en er geen e-boek versie van heb gemaakt. Tenslotte was ik secretaris van de eerste groep software integrators, uitgevers en distributeurs, die samen met Sony in 1993 e-boeken begonnen te maken, vnl. naslagwerken. In 1994 kwamen de eerste e-boeken op de Nederlandse markt. Maar het was een kort leven beschoren. Het leesapparaat was kostbaar en ergonomisch zwak. In 1995 was de eerste golf e-boeken voorbij. Daarna kwam het eerste tabletachtige e-boek waarvoor e-boeken via internet gedistribueerd werden.

Als ik iets elektronisch wil, dan wil ik meer dan een platte elektronische versie van het boek met wat illustraties die vergroot kunnen worden. Intussen ben ik met een project gestart om een multimedia versie voor te bereiden met tijdlijnen, video’s en interactieve animaties. Bij een dergelijke versie zou het tekstgedeelte naar de achtergrond verdwijnen. Bovendien wil ik de ca. 200 mensen, die ik ken uit die tijd en via LinkedIn heb kunnen terugvinden, vragen of zij nog materiaal uit die tijd hebben. Ook kan ik de video’s uit mijn collectie over e-boeken en e-paper gebruiken. Ook gaan er wat filmopnames en animaties gemaakt worden. Hopelijk is ook materiaal van de NOS te acquireren. Potentieel is van het boek een soort programma te maken met het format van de serie Andere Tijden. Behalve content zal er ook geld geworven moeten worden voor de productie. Kortom, voordat deze productie gerealiseerd is, zijn er waarschijnlijk al twee jaar voorbij.