Eerste Sony e-boek leesapparaten

In 1986 kondigde de CEO van Sony, Akito, op een spectaculaire manier aan dat de minidisc de informatiedrager van de toekomst zou worden. Tijdens een wereldcongres van uitgevers hield hij het schijfje omhoog en liet het schitteren in de zon en voorspelde dat de minidisk het toekomstige medium van de uitgevers zou worden. De minidisc zou eerst de drager worden van muziek en daarna van boeken. Met 200Mb was de minidisc groot genoeg voor de meeste romans en non-fiction boeken. Een minidisc zou zelf de complete tekst van een 25-delige encyclopedie kunnen bevatten, inclusief lage-resolutie illustraties en muziek. De uitgevers, die voornamelijk de geur van bedrukt papier kenden, hadden een nieuw gespreksonderwerp.

Vlnr: Eerste model: Sony DDM EBG, tweede model DDM EBA

Toch zou het tot 1991 duren voordat het leesapparaat op de markt kwam. Sony moest eerst de markt van muziekluisteraars bekeren van een Walkman met cassette naar een Discman met een minidisc. De principes van de Discman werden ook toegepast op de DataDiscMan (DDM). Het apparaat moest draagbaar en handzaam zijn, de minidisc moest de informatiedrager zijn, het scherm moest goed leesbaar zijn en het moest op batterijen en elektriciteit kunnen werken. Het werd inderdaad een klein apparaat met een zwart/wit schermpje en een qwerty toetsenbord vormden de apparatuur waarin een minidisc geplaatst kon worden. Het eerste leesapparaat, Data Discman EBG, voor het e-boek was geboren en werd in 1991 in Japan gelanceerd, in 1992 in de VS en Groot-Brittannië  en in 1994 in de Benelux. Het tweede leesapparaat, DDM EBA, werd in 1993 op de markt gebracht.

Het eerste model van het Sony leesapparaat (1991) was van een zware kunsstof gemaakt. Het scherm was klein en zwart/wit. En het qwerty toetsenbord bestond uit rubberen toetsen.

DDM EBG met twee Nederlandstalige titels 

Specificaties van de DDM EBG en de DDM EBA

Apparaat     EBG       EBA

Lengte         16,3cm   15,5cm

Hoogte          4,0cm     3,5cm

Breedte        10,2cm   10,5cm

Gewicht        616 gr    483gr

Scherm

Lengte            7cm      8,5cm

Breedte         5,5cm     7cm

Kleur             z/w         z/w

Voeding

Electriciteit    9V          6V

Batterijen       4A          4A

Voor het afspelen van de minidisc was een constructie bedacht,  waarmee de schijf in een houder zat, die leek op de 1,4Mb floppy disc. Hoe ingenieus het eerste leesapparaat ook was, het gebruik ervan was bepaald niet aantrekkelijk. Het apparaat was lomp en zwaar, terwijl het schempje prettig lezen niet bevorderde. Het bekijken van een titel als Joy of Sex was bepaald geen genot. Alles bij elkaar was het geen apparaat dat je in je jaszak zou stoppen. Bovendien was de prijs van 1200 gulden (ruwwweg 560 euro) voor een dergelijk apparaat kostbaar. 

Afspeelmechanisme van de DDM 

Het tweede model DDM30 was al een verbetering. Het apparaat leek meer op de muziek DiscMan qua afmetingen. Bovendien had het een aluminium behuizing. Qua toetsen en minidisc mechanisme waren er geen veranderingen. Het appraat was meer aanvaardbaar dan de eerste versie. Helaas was het tweede model van de e-reader ook geen incentive voor de lezers/gebruikersmarkt om zo’n apparaat met een paar naslagwerken te kopen. 

DDM EBA 

De Sony e-reader en e-boeken hebben wereldwijd een kort leven gekend. Eigenlijk was de eerste golf van e-boeken in 1996 alweer voorbij. Het had 365 boeken wereldwijd opgeleverd, waarvan een 10+ Nederlandstalige titels, allemaal Nederlandstalige naslagwerken. Overigens heeft de Sony e-reader met variaties van Panasonic en Matsushita in Japan een langer leven gekend.

Het waren overigens niet alleen technologische bezwaren tegen de apparatuur en minidiscs, die de verkoop hinderde. Allereerst moesten mensen wennen aan het idee van een elektronisch boek. Nederland was net bezig met PC en de multimedia CD-ROM tussen 1990 en 1996. Bovendien was er sprake van een economische crisis in het midden van de jaren negentig; voor Sony Benelux een reden om de stekker te trekken uit de titelontwikkeling van uitgevers en bedrijven. En internet was in aantocht, een nieuwe kanaal met meer multimedia mogelijkheden, meer bandbreedte en goedkopere distributiemogelijkheden. 

De besproken DDM's  maken deel uit van het Pre-Internet Project, dat in september 2015 is gestart. In het kader van dit project worden een digitaal archief en een fysieke collectie van apparaten en artefacts onder de naam Collectie/Collection Jak Boumans opgebouwd uit de periode 1967-1997. Beide DDM's zijn nog intact en kunnen nog met minidiscs worden afgespeeld. DDM EBG is sinds 1993 in het bezit van Jak Boumans. De DDM EBA is een schenking van Peter Luitze, ex-directeur van het Multi Media Centrum (MMC) in Utrecht, dat de meeste Nederlandstalige titels heeft geproduceerd. 
Meer schenkingen van apparaten en artefacten (CD-media bijv.) zijn welkom. Neem hiervoor contact op met Jak Boumans (jak [at] euronet.nl).

De eerste generatie elektronische boeken

Veel mensen veronderstellen dat elektronische boeken pas op de markt kwamen toen internet beschikbaar kwam. Maar de eerste elektronische boeken kwamen beschikbaar op een zilveren schijfje. Tegen het einde van de jaren tachtig en het begin van de jaren negentig, werden CD-media vooral gezien als verpakte bandbreedte, een goedkoop alternatief voor online. Maar het waren anderzijds ook megaboeken.

De mogelijkheid van elektronische boeken was al vanaf 1971 verkend in het project Gutenberg van Michael Hart. In dit project werden klassieke boeken, die al in het publieke domein terecht waren gekomen, overgetikt en online beschikbaar gesteld. De opkomst van de PC, floppy disk en CD-ROM maakten andere distributievormen voor de klassieke werken beschikbaar.

Het lezen van een boek op de PC werd echter niet als een bruikbare optie gezien, en een CD-ROM-speler met leesvenster was, gezien de grootte en draagbaarheid, een onding. Sony borduurde voort op het succes van de audio discman. De ingenieurs van Sony ontwierpen in 1990 een discman voor data, met daarin een mini-CD van 8 cm diameter en 200 MB capaciteit als informatiedrager. Ze schreven er het content management systeem SEBAS (Sony Electronic Book Authoring System) bij. Het eindresultaat was een draagbaar apparaat voor elektronische boeken. Op de markt van mobiele apparatuur was dat een vrij uniek verschijnsel. Er waren notebooks op de markt, klein en handelbaar, zoals de Quincento van Olivetti en er was de voorloper van de Personal Digital Assistant (PDA), de Newton van Apple, maar deze waren bestemd voor de professionele markt. Sony maakte al snel duidelijk dat het zich met dit apparaat richtte op de persoonlijke entertainmentmarkt. De onderneming kaapte en passant ook de term Electronic Book.

Het leesappraat van Sony kreeg de naam Data Discman. Het elektronisch boek, aangeduid als EB, stond op een minidisk van 200 MB.Sony introduceerde het apparaat in 1990 in Japan en in 1992 in Europa. Enkele Japanse bedrijven zoals Panasonic waren ook bereid te investeren in hardware. Aangezien Electronic Book geen open standaard was, moest Sony zelf de ontwikkeling en verkoop van titels op gang brengen. Dat eerste werd gedaan door in elk land een Electronic Book Committee te organiseren waarin de uitgevers en softwareontwikkelaars zich verenigden. Al snel werden in de VS en Groot-Brittannië veel titels geproduceerd, voornamelijk elektronische versies van gedrukte boeken, en gesproken boeken waar men naar kon luisteren en tegelijk meelezen met de gesproken tekst. Ook kwamen er multimediaversies van encyclopedieën en gesproken multimediamenu’s van restaurants. Het boek Sliver werd als eerste Engelstalige roman op Electronic Book uitgebracht, zowel als tekstbestand en als gesproken bestand. In Duitsland had Bertelsmann de primeur met een multimedia encyclopedie op Electronic Book; voor ieder land was een paar seconden van het volkslied opgenomen (voor Duitsland was overigens het verkeerde volkslied opgenomen!).

In Nederland werd in 1992 het Netherlands Electronic Book Committee (NEBC) opgericht. NEBC bestond uit vijftien uitgevers en softwarebedrijven.

Nederlandstalige EB titels 1993-1995:

Titel                                                            Uitgeverij
Winkler Prins Medisch Vademecum*           -  Bonaventura/Elsevier
Winkler Prins Poly Marketing Vademecum  -  Bonaventura/Elsevier
Winkler Pins Culinair Vademecum*             -  Argus/Elsevier
PBNA Technisch Zakwoordenboekje*         -  PBNA/Elsevier
Hotels en Restaurants in Nederland*          -  Elektroson
Elektronisch Handwoordenboek Engels*    -  Van Dale Lexicografie
Verschueren Groot Woordenboek/
Het Juiste Woord*                                      -  Standaard Uitgeverij
Het Groene Boekje*                                   -  Sdu
Reisgids Ierland                                         -  ANWB 

* Van deze titels zijn werkende exemplaren aanwezig in de Collectie Jak Boumans
Bron: Electronic Media Reporting, 1996 

Op 12 maart 1994 werd Electronidc Book in Nederland gelanceerd o.a. met een grote advertentie in De Telegraaf. Maar Sony trok in het najaar 1994 de stekker al weer uit Electronic Book. In het destijds matige economische klimaat werd het geen verkoopsucces. Sony stopte abrupt met de ontwikkeling van titels. In de Benelux waren toen nog geen 1200 exemplaren van de Data Discman verkocht. Het NEBC hief zich eind 1994 op nadat Sony lopende contracten voor titelontwikkeling had verbroken. In Japan ging de verkoop van Electronic Book nog door tot 2001, het jaar waarin het Electronic Book Committee Japan werd opgeheven. Wereldwijd zijn tot eind 1995 slechts 356 Electronic Book-titels ontwikkeld. In Nederland werden slecht een tiental titels geproduceerd. Vanaf 1997 werden er e-boeken gedistribueerd via internet.

Deze blogposting is een bewerkt fragment (pgs 197-200) uit mijn boek Toen digitale media nog nieuw waren - Pre-internet in de polder (1967-1997). Bestel het boek a 29,95 euro (zonder verzendkosten) op http://bit.ly/1DYjRSN