De eerste generatie elektronische boeken

Veel mensen veronderstellen dat elektronische boeken pas op de markt kwamen toen internet beschikbaar kwam. Maar de eerste elektronische boeken kwamen beschikbaar op een zilveren schijfje. Tegen het einde van de jaren tachtig en het begin van de jaren negentig, werden CD-media vooral gezien als verpakte bandbreedte, een goedkoop alternatief voor online. Maar het waren anderzijds ook megaboeken.

De mogelijkheid van elektronische boeken was al vanaf 1971 verkend in het project Gutenberg van Michael Hart. In dit project werden klassieke boeken, die al in het publieke domein terecht waren gekomen, overgetikt en online beschikbaar gesteld. De opkomst van de PC, floppy disk en CD-ROM maakten andere distributievormen voor de klassieke werken beschikbaar.

Het lezen van een boek op de PC werd echter niet als een bruikbare optie gezien, en een CD-ROM-speler met leesvenster was, gezien de grootte en draagbaarheid, een onding. Sony borduurde voort op het succes van de audio discman. De ingenieurs van Sony ontwierpen in 1990 een discman voor data, met daarin een mini-CD van 8 cm diameter en 200 MB capaciteit als informatiedrager. Ze schreven er het content management systeem SEBAS (Sony Electronic Book Authoring System) bij. Het eindresultaat was een draagbaar apparaat voor elektronische boeken. Op de markt van mobiele apparatuur was dat een vrij uniek verschijnsel. Er waren notebooks op de markt, klein en handelbaar, zoals de Quincento van Olivetti en er was de voorloper van de Personal Digital Assistant (PDA), de Newton van Apple, maar deze waren bestemd voor de professionele markt. Sony maakte al snel duidelijk dat het zich met dit apparaat richtte op de persoonlijke entertainmentmarkt. De onderneming kaapte en passant ook de term Electronic Book.

Het leesappraat van Sony kreeg de naam Data Discman. Het elektronisch boek, aangeduid als EB, stond op een minidisk van 200 MB.Sony introduceerde het apparaat in 1990 in Japan en in 1992 in Europa. Enkele Japanse bedrijven zoals Panasonic waren ook bereid te investeren in hardware. Aangezien Electronic Book geen open standaard was, moest Sony zelf de ontwikkeling en verkoop van titels op gang brengen. Dat eerste werd gedaan door in elk land een Electronic Book Committee te organiseren waarin de uitgevers en softwareontwikkelaars zich verenigden. Al snel werden in de VS en Groot-Brittannië veel titels geproduceerd, voornamelijk elektronische versies van gedrukte boeken, en gesproken boeken waar men naar kon luisteren en tegelijk meelezen met de gesproken tekst. Ook kwamen er multimediaversies van encyclopedieën en gesproken multimediamenu’s van restaurants. Het boek Sliver werd als eerste Engelstalige roman op Electronic Book uitgebracht, zowel als tekstbestand en als gesproken bestand. In Duitsland had Bertelsmann de primeur met een multimedia encyclopedie op Electronic Book; voor ieder land was een paar seconden van het volkslied opgenomen (voor Duitsland was overigens het verkeerde volkslied opgenomen!).

In Nederland werd in 1992 het Netherlands Electronic Book Committee (NEBC) opgericht. NEBC bestond uit vijftien uitgevers en softwarebedrijven.

Nederlandstalige EB titels 1993-1995:

Titel                                                            Uitgeverij
Winkler Prins Medisch Vademecum*           -  Bonaventura/Elsevier
Winkler Prins Poly Marketing Vademecum  -  Bonaventura/Elsevier
Winkler Pins Culinair Vademecum*             -  Argus/Elsevier
PBNA Technisch Zakwoordenboekje*         -  PBNA/Elsevier
Hotels en Restaurants in Nederland*          -  Elektroson
Elektronisch Handwoordenboek Engels*    -  Van Dale Lexicografie
Verschueren Groot Woordenboek/
Het Juiste Woord*                                      -  Standaard Uitgeverij
Het Groene Boekje*                                   -  Sdu
Reisgids Ierland                                         -  ANWB 

* Van deze titels zijn werkende exemplaren aanwezig in de Collectie Jak Boumans
Bron: Electronic Media Reporting, 1996 

Op 12 maart 1994 werd Electronidc Book in Nederland gelanceerd o.a. met een grote advertentie in De Telegraaf. Maar Sony trok in het najaar 1994 de stekker al weer uit Electronic Book. In het destijds matige economische klimaat werd het geen verkoopsucces. Sony stopte abrupt met de ontwikkeling van titels. In de Benelux waren toen nog geen 1200 exemplaren van de Data Discman verkocht. Het NEBC hief zich eind 1994 op nadat Sony lopende contracten voor titelontwikkeling had verbroken. In Japan ging de verkoop van Electronic Book nog door tot 2001, het jaar waarin het Electronic Book Committee Japan werd opgeheven. Wereldwijd zijn tot eind 1995 slechts 356 Electronic Book-titels ontwikkeld. In Nederland werden slecht een tiental titels geproduceerd. Vanaf 1997 werden er e-boeken gedistribueerd via internet.

Deze blogposting is een bewerkt fragment (pgs 197-200) uit mijn boek Toen digitale media nog nieuw waren - Pre-internet in de polder (1967-1997). Bestel het boek a 29,95 euro (zonder verzendkosten) op http://bit.ly/1DYjRSN  

Bevroren online: e-Boek (6)



CD-media werden vooral gezien als verpakte bandbreedte, een goedkoop alternatief voor online. Maar het waren anderzijds ook megaboeken. De mogelijkheid van elektronische boeken was al vanaf 1971 verkend in het project Gutenberg van Michael Hart. In dit project werden klassieke boeken, die al in het publieke domein terecht waren gekomen, overgetikt en online beschikbaar gesteld. De opkomst van de PC, floppy disk en CD-ROM maakten andere distributievormen voor de klassieke werken beschikbaar.

Het lezen van een boek op de PC werd echter niet als een bruikbare optie gezien, en een CD-ROM-speler met leesvenster was, gezien de grootte en draagbaarheid, een onding. Sony borduurde voort op het succes van de audio discman. De ingenieurs van Sony ontwierpen in 1990 een discman voor data, met daarin een mini-CD van 8 cm diameter en 200 MB capaciteit als informatiedrager. Ze schreven er het content management systeem SEBAS (Sony Electronic Book Authoring System) bij. Het eindresultaat was een draagbaar apparaat voor elektronische boeken. Op de markt van mobiele apparatuur was dat een vrij uniek verschijnsel. Er waren notebooks op de markt, klein en handelbaar, zoals de Quincento van Olivetti en er was de voorloper van de Personal Digital Assistant (PDA), de Newton van Apple, maar deze waren bestemd voor de professionele markt. Sony maakte al snel duidelijk dat het zich met dit apparaat richtte op de markt van persoonlijk entertainment. De onderneming kaapte en passant ook de term Electronic Book.

Het leesapparaat van Sony kreeg de naam Data Discman. Het elektronisch boek, aangeduid als EB, stond op een minidisk van 200 MB. Het apparaat bevatte een toetsenbordje en een schermpje en woog aanvankelijk 450 gram. De eerste versie had geen aantrekkelijk ontwerp en was met een zwart/wit scherm zonder grijstinten allesbehalve uitnodigend. Latere versies, die vooral in Japan populair werden, waren lichter in gewicht, hadden een scherm met grijstinten of een kleurenscherm en een batterij die langer meeging.

De Data Discman als leesapparaat met een minidisk als informatiedrager. Op de
minidisk kon 200 MB aan data worden opgeslagen (© foto Collection Jak Boumans, E-boeken en e-reader eigendom Collection Jak Boumans)

  

Sony introduceerde het apparaat in 1990 in Japan en in 1992 in Europa. Enkele Japanse bedrijven zoals Panasonic waren ook bereid te investeren in hardware. Aangezien Electronic Book geen open standaard was, moest Sony zelf de ontwikkeling en verkoop van titels op gang brengen. Dat eerste werd gedaan door in elk land een Electronic Book Committee te organiseren waarin de uitgevers en softwareontwikkelaars zich verenigden. Al snel werden in de VS en Groot-Brittannië veel titels geproduceerd, voornamelijk elektronische versies van gedrukte boeken, en gesproken boeken waar men naar kon luisteren en tegelijk meelezen met de gesproken tekst. Ook kwamen er multimediaversies van encyclopedieën en gesproken multimediamenu’s van restaurants. Het boek Sliver werd als eerste Engelstalige roman op Electronic Book uitgebracht, zowel als tekstbestand en als gesproken bestand. In Duitsland had Bertelsmann de primeur met een multimedia encyclopedie op Electronic Book; voor ieder land was een paar seconden van het volkslied opgenomen.

(l) Hotels en Restaurants in Nederland, Elektroson, 1994 (© foto Collection Jak Boumans, CD eigendom Collection Jak Boumans) 

(r) Elektronisch handwoordenboek Engels EN NE, Van Dale Lexicografie, 1994 (© foto Collection Jak Boumans, CD eigendom Collection Jak Boumans)



(l) Elektronisch Groene Boekje, Sdu, 1994 (© foto Collection Jak Boumans, CD eigendom Collection Jak Boumans)
(r) Verschueren Groot Woordenboek met Het Juiste Woord, Uitgeverij de Standaard, 1994 (© foto Collection Jak Boumans, CD eigendom Collection Jak Boumans)

In Nederland werd in 1993 het Netherlands Electronic Book Committee (NEBC) opgericht. NEBC bestond uit vijftien uitgevers en softwarebedrijven die een tiental commerciële EB-titels zouden produceren. Op 12 maart 1994 werd de Sony EBG reader gelanceerd met een zestal Nederlandse titels van gidsen en woordenboeken en een promotiefilmpje. Sony hoopte op een verkoop van 1200 units van de Sony EBG.

Nederlandstalige EB titels 1993-1995

Titel                                                                    Uitgeverij

Winkler Prins Medisch Vademecum               - Bonaventura/Elsevier

Winkler Prins Poly Marketing Vademecum    - Bonaventura/Elsevier/

Winkler Pins Culinair Vademecum                 - Argus/Elsevier

PBNA Technisch Zakwoordenboekje              - PBNA/Elsevier

Hotels en Restaurants in Nederland                 - Elektroson

Elektronisch Handwoordenboek Engels          - Van Dale Lexicografie

Verschueren Groot Woordenboek/

Het Juiste Woord                                              - Standaard Uitgeverij

Het Groene Boekje                                           - Sdu

Reisgids Ierland                                               -  ANWB

Bron: Electronic Media Reporting, 1996

Sony trok in het najaar 1994 de stekker uit Electronic Book. In het destijds matige economische klimaat werd het geen verkoopsucces. Sony stopte abrupt met de ontwikkeling van titels. In de Benelux waren toen nog geen 1200 exemplaren van de Data Discman verkocht. Het NEBC hief zich eind 1994 op nadat Sony lopende contracten voor titelontwikkeling had verbroken. In Japan ging de verkoop van Electronic Book nog door tot 2001, het jaar waarin het Electronic Book Committee Japan werd opgeheven. Wereldwijd zijn tot eind 1995 slechts 356 Electronic Book-titels ontwikkeld.

Cyberpoezie

Vandaag, drie dagen na de sterfdag van de dichter P.C. Hooft (1581-1647), ontvangt Tonnus Oosterhoff de PC Hooft-prijs 2012 voor poëzie. De prijs is hem toegekend voor het gehele oeuvre. Het juryrapport geeft als oordeel: ‘Oosterhoffs poëzie is in hoge mate vernieuwend, ze heeft de Nederlandse dichtkunst van diverse keurslijven bevrijd, niet planmatig of vanuit een dichterlijke ideologie, maar door persoonlijke oorspronkelijkheid en het bijzondere talent van de auteur voor het vastleggen of liever gezegd juist beweeglijk maken van moeilijk benoembare sensaties.’ Na het lezen hiervan vraag je je wel af hoe dat beweeglijk maken van moeilijk benoembare sensaties eruit ziet. Een blik op zijn site maakt een en ander duidelijk over beweeglijkheid en sensaties. Tonnus Oosterhoff is namelijk niet een dichter die een stel gedichtenbundeltjes laat uitgeven, maar hij experimenteert ook met poëzie op het scherm, cyber poëzie, zou je het kunnen noemen.

Zijn cyber poëzie is interessant. Tonnus Oosterhoff zet niet zomaar wat gedichten op het scherm als was het een poëtisch microblog, maar hij experimenteert met de mogelijkheden van elektronische presentatie. Op zijn site zijn zes gedichten te ervaren. Elk van de gedichten heeft een andere multimediale samenstelling.

-        Na de vooruitgang. Het gedicht begint met het snelle faden van de kleuren op het scherm van zwart naar grijs en grijs naar zwart en alle grijstonen ertussen in. Het gesproken woord is als een filmverslag. Het effect van faden wordt zelfs inhoudelijk gekoppeld aan de tekst, wanneer het gaat om de ochtendstond en het zwart lichtgrijs wordt.

-       Toch is het. Onder dit gedicht wordt een stuk van Bach afgespeeld. De dichter speelt met woorden, maar niet regel na regel en niet woord na woord, maar zinnen met ruimte ertussen en woorden met willekeurige spaties ertussen. Het is behalve tekst ook een visueel spel van woorden in willekeurige volgorde.

-        Nachtkrabbel. In dit gedicht is er sprake van typografische tekst en handgeschreven tekst – ik neem aan van de auteur. De typografische tekst fades van zwart naar grijs en verdwijnt, terwijl de handgeschreven tekst soms gecorrigeerd wordt. Het lijkt op een kleien strijd tussen typografische tekst en handgeschreven tekst.

-        Drie brieven: kogelbrief, priembrief en brandbrief. Deze brieven zijn alle drie in handschrift geschreven, maar met een zekere typografische invloed bij bijv. de brandbrief. Overigens zijn de brieven geschreven in een handschrift, waarbij het handschrift van mijn huisarts een typografisch kunstwerkje is.

Aan alles komt een eind.Hierbij wordt gespeeld met een kleur achtergrond en met een video. De tekst van het gedicht is in rood en met de woorden wordt gespeeld op een regel.

   Zelfportret. Dit gedicht begint met een geschilderd zelfportret. Dan    verschijnt  er tekst die willekeurig op het scherm geplaatst wordt en langzaam wordt het geluid van slagwerk hoorbaar, waarna een ritme tussen tekst en geluid ontstaat.




Geschiedenis

Het is interessant om te zien dat de computer de literatuur begint te beïnvloeden. En het heeft lang geduurd. Het eerste teken van literatuur op een computer was in 1971, toen Michael Hart het Gutenbergproject opstartte en auteursrechtenvrije boeken, inclusief gedichtenbundels, begon over te tikken voor opslag, raadpleging en lezing op een computer.

Een paar jaar later begon de Nederlands-Amerikaanse peetvader van het e-boek, Andries van Dam (Groningen, 1938), met zijn studenten op de Brown University te experimenteren met gedichten op de computer, geen microcomputer, maar een minicomputer, waarschijnlijk een PDP van Digital met een aantal domme monitoren. Rond 2005 was hij als expert op het gebied van elektronische boeken betrokken bij de rechtszaak van de uitgeverij Random House tegen Rosetta books over auteursrechten op elektronische boeken. It is interesting that Van Dam indicates in the expert testimony that the eBook should have a dedicated storage and retrieval device: “In 1968, he (Alan Kay) articulated a new storage and retrieval device which he called the Dynabook. Kay envisioned that the Dynabook would be the size of a three-ring binder and would have a multipurpose screen that a consumer could use for both reading and writing. His vision of a Dynabook is seen by many as foreshadowing the first portable e-Book reading device and also served as a template for the personal computer.”
In his expert testimony he tells about the coinage of the word ‘e-Book’: “… by the late 1960s, computer manual for these systems, as well as other forms of technical and non-technical documentation, were store and could be retrieved and read on computer screens of various sizes and formats. Additionally,…,students in a section of a 1976 poetry at Brown University read poems and other critical materials on the computer, rather than on paper. It was after this class, in the late 1970s, that I coined the term“electronic book” from which the abbreviation eBook is derived.” This is an interesting statement. Students studied poetry from the screen. They performed actions like retrieving words, counting words and annotating poems.

Het moet vandaag wel een mooie dag zijn voor Tonnus Oosterhoff om zijn prijs van 60.000 euro in ontvangst te nemen. Maar het moet ook een mooie gedachte voor hem zijn dat hij, die nu woont in Groningen, treedt in de voetsporen van die andere Nederlander, geboren in Groningen, Andries van Dam, die studenten gedichten liet lezen op een computer.

Update 8/6/2017
Met het project C.a.p.e. Drop-Dog konden bezoekers (van Poetry International) zich door middel van virtual reality onderdompelen in de wereld van twee korte verhalen van Tonnus Oosterhoff: Drop en Dog. Uitgerust met een videobril, trackers en een hoofdtelefoon waan je je in een andere ruimte en tijd en terwijl je je voortbeweegt, ontwikkelt het verhaal zich. De combinatie van kijken, lezen, horen en bewegen heeft een impact op de leeservaring: de bezoeker voelt wat er gelezen wordt in het ‘hier en nu’. De virtuele performance is gemaakt door het Brusselse collectief CREW.

Boek uit voor vader e-boek

Michael Hart de uitvinder van het e-boek is op dinsdag 6 september 2011 overleden. Hij was 64 jaar oud.

Michael Hart was student aan de Universiteit van Illinois (VS). Toen hij in 1971 op de computerafdeling van de universiteit werkte, kreeg hij vanwege zijn inzet een aantal computeruren toegewezen voor eigen gebruik. Volgens de mythe zou hij na het aanbod naar zijn werkkamer gegaan zijn om over de besteding ervan na te denken. Maar hij had snel een bestemming gevonden: e-boeken.

In die tijd werd voornamelijk gewerkt met main-frames, kamerbrede computers, waarop toetsenborden en beeldschermen als domme terminals werden aangesloten en gebruikt voor computer commando’s. Content in een project werd op ponskaarten geprint of op banden gezet en ingevoerd.

Zo begon Michael Hart dan ook met zijn eerste boek. Hij typte als eerste document The Gettysburg Address, een speech van de Amerikaanse president Abraham Lincoln, waarin hij opriep voor één natie in plaats van een verdeelde natie door de belangen van de staten. Volgens de gewoonte van die tijd werd de volledige tekst in hoofdletters getypt. (In hetzelfde jaar zou Ray Tomlinson de eerste e-mail met een apenstaartje versturen eveneens met The Gettysburg Address eveneens getypt in hoofdletters. Er is overigens nooit vastgesteld of het een elektronische versie van Michael Hart was).

In 1987 had hij meer dan 300 e-boeken uit het publieke domein gekopieerd als een middeleeuwse monnik, woord voor woord. Maar daarna ging het snel en werd het project Gutenberg geinternationaliseerd. De invoering van internet versnelde de hoeveelheid beschikbare niet auteursrechten gebonden e-boeken naar 360.000 in 2011.