Het einde van
2014 nadert en daarmee een paar kroonjaren uit de online geschiedenis. Zo heeft
Reed Elsevier, of meer precies Elsevier zeker twee kroonjaren te vieren, nl
1974 en 1994. In 1974 ging Elsevier met haar pas verworven dochterbedrijf
Excerpta Medica voor de eerste keer online. En in 1994 kocht Reed Elsevier de
pionier onder de online informatiediensten, LexisNexis. Twee grote momenten in
de geschiedenis van online, maar ook in de geschiedenis van Elsevier.
Excerpta Medica
Excerpta Medica
was een wetenschappelijke Uitgeverij, opgericht na de oorlog. Door de oorlog
was de wetenschappelijke wereld veranderd. Voor de oorlog was de voertaal voor
wetenschappelijke publicaties het Duits met uitgeverijen als Springer Verlag en
Thieme Verlag. Na de oorlog veranderde dat en werd Engels de wetenschappelijke
voertaal. Dat betekende nieuwe kansen en nieuwe spelers in de wetenschappelijke
uitgeefwereld. Zo richtte in 1946 Janos Freud en E. Landsberger, beiden Duitse
immigranten met medewerking van professor M. Woerdman een internationale uitgeverij
op. De uitgeverij zou medische referaatbladen gaan uitgeven met samenvattingen
van wetenschappelijke artikelen, die verschenen waren in medische publicaties.
De medische wetenschap werd in 15 sectoren verdeeld en vanaf 1947 verschenen de
eerste afleveringen.
In 1957 kwam
Pierre Vinken binnen als assistent. Vinken studeerde medicijnen in Leiden en
werd opgeleid om neurochirurg te worden. Binnen Excerpta Media kreeg hij
uiteindelijk sectie VIII psychologie en neurologie onder zijn beheer. Maar
behalve werk voor deze sectie, bleek hij ook een voortreffelijk organisator en
vernieuwer te zijn. Zo werd hij in 1964 benoemd tot voorzitter van de
redactiecommissie en in 1966 tot mededirecteur van de uitgeverij.
De uitgeverij
beschikte intussen over een vaste staf van 54 medische specialisten die
redactionele verantwoordelijkheid droeg voor 35 ‘abstract’-tijdschriften en
naslagwerken. De redactie produceerde samenvattingen van biomedische artikelen
en bracht indextermen aan. Het archief bestond medio jaren zestig uit meer dan
1,3 miljoen Engelstalige uittreksels en een nog groter aantal indextermen. Ook
werden de oorspronkelijke teksten van artikelen gekopieerd voor het archief.
Pierre Vinken (© 1980 NVB; Collectie Jak Boumans)
Vinken
ontwikkelde snel grootse plannen voor de uitgeefportefeuille, onder meer wilde
hij het aantal ‘abstract’ tijdschriften uitbreiden. In de praktijk kwam het
erop neer dat een samenvatting in meerdere tijdschriften zou voorkomen. In het
toenmalige productieproces betekende dit het telkens opnieuw zetten van de
relevante uittreksels en indextermen. Bovendien streefde Vinken volledige consistentie in
de indextermen na en om dat te bereiken moest de gecontroleerde termenlijst, de
thesaurus Malimet ( Master List of Medical Terms), worden geautomatiseerd. In
feite wilde Vinken meer productie
met minder mensen. Ondanks het extra werk dat een grotere productie mee zou
brengen, voelde hij niets voor uitbreiding van de typekamer waar de teksten en
indextermen op linten voor de zetmachines werden geponst.
Via zijn werk in
het academische ziekenhuis was hij in aanraking gekomen met het Ziekenhuis
Informatie Systeem (ZIS), dat prof. dr.
A.R. Bakker aan het ontwikkelen was. Naar aanleiding van deze kennismaking
werden in 1967 de technische specificaties opgesteld, waaraan een systeem voor
Excerpta Medica moest voldoen.
Op zijn zoektocht
om zo’n systeem daadwerkelijk te realiseren, kwam Vinken in aanraking met Frans
van der Walle, een vliegtuigbouwkundig ingenieur. Deze adviseerde hem bij de
aankoop van een computersysteem, vier geschakelde NCR 315-machines. In een
volgende stap werden alle zet- en computeractiviteiten van Excerpta Medica
ondergebracht in een nieuw softwarehuis, Infonet, een gezamenlijk
bedrijf van de uitgeverij en Van der Walle. In 1968 werd succesvol schaduw
gedraaid en na installatie van het systeem in 1969 werden er al aanzienlijke
besparingen gerealiseerd op het productieproces
van de uitgeverij.
Barry Stern, Head Sales EMbase (© 1980 NVB; Collectie Jak Boumans)
In 1974 begon
Excerpta Medica, in 1972 overgenomen door Elsevier, haar publicaties per
magneetband aan te bieden, zowel aan farmaceutische bedrijven voor intern
gebruik van de onderzoeksafdelingen als elektronisch aan online-diensten. Zo
kwamen de samenvattingen via de
informatiedienst Dialog wereldwijd beschikbaar voor medische en farmaceutische
onderzoekers.
Met de lancering
van de online versie EMbase werd het bedrijf een van de online pionier bedrijven
in Nederland en een inkomstenbron voor Elsevier.
LexisNexis
In 1994 kocht
Reed Elsevier een van de oudste Amerikaanse full-text informatiediensten LexisNexis.
Deze pionier was voortgekomen uit een activiteit van de automatiseringsafdeling
van het papierconcern Mead Data Central, want sinds 1967 leverde deze afdeling
de volledige teksten van juridische uitspraken aan de Ohio Bar Association. In
1970 werd het bedrijf Lexis opgericht, dat juridische informatie online
distribueerde. Later is er de nieuwsdienst
Nexis bijgekomen. Deze dienst bood de
volledige tekst van krantenartikelen, van bijvoorbeeld de Boston Globe en de Philadelphia
Inquirer. Een grote aanwinst voor de dienst was in 1979 de toevoeging van het
bestand van de gerenommeerde krant New York Times. Daarna werden online
archiefdiensten opgekocht zoals Profile van de Financial Times en in 2002
Factlane, de vroegere Nederlandse Persdatabank.
De online dienst
Lexis Nexis werd in december 1994 gekocht door Reed Elsevier. Dit gebeurde
precies op het keerpunt van online naar internet. Lexis was de belangrijkste
reden voor Elsevier. Sinds 1970 had het bedrijf Congressional Information
Services (CIS) gekocht als juridisch-politieke informatiedienst. In 1983 werd
het model gekopieerd voor de Europese markt onder de naam Europe Data; het
bedrijf werd echter in 1987 alweer opgeheven. Maar toen Lexis Nexis in 1994
langskwam als mogelijkheid kon Reed Elsevier als algemene uitgeverij met een
consumenten divisie, een business divisie en een wetenschappelijke divisie een
mooie online informatiedienst kopen. Behalve de krantenarchieven evenals de
zakelijke en juridische informatie, leverde Lexis Nexis ook veel technische en
marketing ervaring, die bruikbaar was om een wetenschappelijke informatiediensten
zoals Science Direct (1997) en citaten-index Scopus op te zetten.
De illustratie uit een brochure van Excerpta Medica is afkomstig uit het boek Tegen het idealisme, een biografie van Pierre Vinken, geschreven door Paul Flentrop; uitgeverij Prometheus (2007)
