Mei 2015 - Bevrijding 1945

De Meimaand is weer voorbij; het 14e lustrum van de herdenking van de bevrijding ook. Allerlei nieuwe filmpjes zijn opgedoken en allerlei oorlogsdrama’s zijn weer uitgespeld. De oorlog speelde bij ons thuis een rol, aangezien ik onder brug van Arnhem in elkaar ben gezet en mijn ouders na een lange evacuatie hun huis leeggeroofd vonden en van de grond af opnieuw moesten beginnen. Voor hun levensverhaal zie  de site Tremele (bit.ly/1KcBJ2f).

Voor mij persoonlijk was er een flash-back bij de herdenking bij de Woeste Hoeve in Beekbergen, waar op 8 maart 1945 door de Duitse bezetter 117 mannen gefusilleerd als represaille voor de "aanslag" op Rauter, de hoogste Duitse politiegeneraal en hoofd van de SS in Nederland. In mijn jeugd ging ik bij mijn vader achterop de fiets en later op mijn eigen fiets mee naar de herdenking. Later liep ik in september een paar keer de Airborne mars mee.

Dit jaar is er ook een concrete herinnering aan de bevrijding in huis, een verjaardagscadeautje in de vorm van een bevrijdingsvaasje van ontwerper A.D. Copier. Maar er was meer. Ter gelegenheid van de Bevrijding 2015 had ik in mijn archief de Matla Agenda van het Haagsch Persbureau Matla opgediept. Aanleiding daartoe was de vernietiging van het fysieke archief van de de Matla Agenda, in 67 jaar opgebouwd door het Haagsch Persbureau Matla. 

‘Matla’ was decennia lang een begrip op redacties van kranten, tijdschriften en omroepen in Nederland. De Haagse journalist Jean Hubert Matla richtte in 1927 zijn ‘persbureau’ op. In feite was het een documentatiedienst; Matla verzamelde en archiveerde knipsels uit binnen- en buitenlandse kranten en tijdschriften. Tegen betaling konden journalisten die raadplegen. Ook gaf Matla een maandelijkse agenda uit: een overzicht van aanstaande jubilea, historische gebeurtenissen, verjaardagen van notabelen. Voor geabonneerde redacties een rijke bron voor gerecycled nieuws en curieuze achtergrondverhalen

In juni 2014 publiceerde het Persmuseum in haar nieuwsbrief Persmus een verhaal over het knipselarchief Matla in Den Haag. Dit bureau het Haagsch Persbureau verzamelde en archiveerde knipsels over zeer uiteenlopende onderwerpen in enveloppen, maar het verzamelde ook gegevens waar een agenda van gemaakt kon worden. Deze zgn. Matla Agenda was voor redacties van landelijke en regionale dagbladen en omroepbladen een wegwijzer voor opkomende onderwerpen. In het klein was het een papieren Google voor de Nederlandse pers met jubilea van instituten en bedrijven, jubilea van de geestelijkheid, emiraten, speelschema’s van orkesten en vastlegging van de feestdagen. Matla werd een begrip bij redacteuren en na zijn dood werd de zaak voortgezet door de dames Matla, twee medewerkers met een lange staat van dienst. Tot 1994 toen de dames zich pensioneerden en de zaak werd voor twee ton aan guldens verkocht aan het WIC, het Wegener Informatie Centrum, dat ook de archieven van de Sijthoff Pers en Haagsche Courant beheerde evenals een indrukwekkend Oranje archief. Maar deze archieven, inclusief het Matla Archief werden in 2011 overgedaan aan de Media Info Groep in Almere. Alles zou gedigitaliseerd worden, een absolute monsterklus, nog afgezien van het leggen van de vele miljoenen links. En na proefnemingen werd het project gestaakt, mede door een gebrek aan belangstelling uit de markt voor dit soort informatie. De enveloppen en kaartjes gingen een vuilcontainer in, behalve voor een kleine selectie van het meubilair en van de enveloppen en kaartjes, die naar het Persmuseum gingen. M.a.w. een archief opgebouwd in 67 jaar werd in een jaar tijd vernietigd. Door toeval was een aantal clusters uit de Agenda gedigitaliseerd en gered. Het cluster van de Tweede Wereldoorlog van 1 januari 1940 tot 31 december 1945 telt integraal 17.443 items.

Door toeval was een aantal clusters uit de Agenda gedigitaliseerd en gered. In 1995 werkte ik verschillende keren samen met het WIC en de relatie bleef bestaan. Tussen 2002 en 2004 kreeg ik van het WIC toestemming om met mijn Kloosterbrigade een paar jaargangen van de Matla Agenda op proef te digitaliseren. Het was monnikenwerk voor de Kloosterbrigade, bestaande uit Mary Boumans, Ton Driessen en José de Win. In totaal zijn er 54.000 items uit de Agenda overgetikt. Het cluster van de Tweede Wereldoorlog van 1 januari 1940 tot 31 december 1945 telt in totaal 17.450 items.

Van 1 tot en met 10 mei heb ik op de pop-up site  Digitaal Verleden 10 dagen van de Agenda gepubliceerd om interesse te wekken voor de Matla Agenda in de oorlogsperiode. LinkedIn en Twitter zijn gebruikt als sociale gangmakers. Ook is aandacht gevraagd bij de pers. Met een boodschap naar verschillende instanties heb ik erfgoedinstellingen geattendeerd op het bestaan van het oorlogscluster en de interesse van deze instellingen getest voor opname/bruikleen in hun collectie en/of toekomstige tentoonstellingen.

Er is aandacht gevraagd van:

- AD/Haagse redactie – geen reactie

- Villa Media – geen reactie

Het oorlogscluster is aangeboden aan:

- Het Persmuseum – reactie, geen actie

- Centrale Haagse Bibliotheek – publiceren geen berichten van derde partijen

- Haags Historisch Museum – geen reactie

- Museon en oorlogserfgoedinstellingen – geen reactie

- e-depot Nationaal Archief – geen reactie

- NIOD – bevestiging van bericht, geen reactie

- Stichting 40-45 – geen reactie

Behalve deze oorverdovende stilte, waren er drie bemoedigende reacties. De site is met toestemming gekopieerd door Ifthenisnow. De redacteur van deze site, Walter van Teeffelen, illustreerde de agenda items met tekeningen en foto's, beschikbaar op internet. Op LinkedIn liked Eric Ravesteijn, curator van het Vakbladmuseum, het initiatief. Ook is er een reactie gekomen uit de familie Matla. De man van een vrouwelijk familielid heeft een poos bij het Haagsch Persbureau Matla gewerkt en heeft nog enige documentaire informatie.

De site Digitaal verleden met 10 bevrijdingsdagen uit de Matla Agenda is verwijderd. De site was tenslotte bedoeld als een pop-up site ter gelegenheid van het 14e lustrum van de Bevrijding 1945. De intentie is om het oorlogscluster t.z.t. te publiceren, aangevuld met de andere 36.550 items. Meer informatie over de Matla Agenda en over bruikleen kan worden ingewonnen bij jak [at] euronet [dot] nl.

Reacties voorstel Erfgoedwet

De deadline van de internetconsultatie voor de nieuwe Erfgoedwet is zo’n veertien dagen geleden gepasseerd. De internetconsultatie heeft 79 openbare reacties opgeleverd; gezien de aandacht voor het onderwerp een zeer bescheiden aantal. De reacties komen uit verschillende hoeken. Natuurlijk komen er reacties van musea (Rijks-, film-), archeologie-instellingen en gemeenten. Ruim vertegenwoordigd is de botenwereld. In een reactie uit de hoek van het mobiele erfgoed wordt gesteld dat mobiel erfgoed er bekaaid vanaf komt in het wetsvoorstel. Dat is niet verwonderlijk, want de nieuwe wet kijkt vooral naar het traditionele erfgoed in rijksbeheer en heeft nog weinig oog voor nieuwe erfgoedgebieden.

Een gebied als digitaal erfgoed komt er echt bekaaid vanaf. In het wetsvoorstel komt het woord digitaal niet eens voor. In de memorie van toelichting komt het woord slechts vier keer voor en dan nog in een museale en administratieve context. Qua reacties op het wetsvoorstel zijn er twee reacties (van de 79) van instanties, die zich bezighouden met digitale duurzaamheid van erfgoed informatie. Zo is er een voorstel om het e-Depot Nederlandse Archeologie onder te brengen bij Data Archiving and Networked Services (DANS), een activiteit van de Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen (KNAW). Een andere, te verwachtte, reactie komt van de Digitaal Erfgoed Nederland (DEN), een stichting, die meer aandacht vraagt voor het belang van ICT-standaardisatie en informatiebeleid voor behoud en gebruik van digitaal cultureel erfgoed.

Wanneer gesproken wordt over digitaal cultureel erfgoed, dan wordt dus eigenlijk gesproken over digitale duurzaamheid in de sector cultuur (zie DEN rapport Nationale Verkenning Digitale Duurzaamheid; juni 2009). Digitale duurzaamheid omvat de volgende gebieden:

Born digital erfgoed: erfgoedmateriaal dat van origine al digitaal is, zoals elektronische archieven, digitale kunst of foto’s die met digitale camera zijn gemaakt;

Gedigitaliseerd erfgoed: erfgoed dat van origine niet digitaal is, maar waarvan met digitalisering een reproductie is gemaakt;

Digitale informatie over erfgoed, bijvoorbeeld beschrijvingen, detailfoto’s of digitale reconstructies van het erfgoedobject; de informatie wordt meestal in een geordende vorm (bijv. een database) beschikbaar gesteld.

Digitaal in de context van het DEN rapport is een nogal generieke term en betekent eigenlijk: duurzaam dankzij digitale opslag, zodat kan worden geadministreerd en digitaal getoond.

Meer specifiek valt onder deze term hardware, software, media en contentproducten (born digital erfgoed). Jammer dat de Stichting Computer Erfgoed Nederland (SCEN; site wordt vernieuwd) en de Stichting Telecommunicatie Erfgoed Nederland geen reacties hebben ingestuurd om in de Memorie van Toelichting de term digitaal erfgoed nader te specificeren als digitale duurzaamheid van erfgoed en het nieuwe gebied van digitaal erfgoed, dekkend het ICT gebied, bestaande uit hardware, software, media en content- en archiefproducten.

Het gebied van digitaal erfgoed is een opkomend gebied en verdient aandacht. Er zijn een paar rijks- en gemeentelijke instellingen, die reeds het woord digitaal erfgoed kunnen spellen. Uiteraard zijn dat de rijksinstellingen Koninklijke Bibliotheek (met e-Depot en KB Webarchief) en het Nationaal Archief (Archief 2020) voor content- en archiefproducten en -diensten. Op het gebied van hardware hebben een paar universiteiten (Universiteit van Amsterdam, Universiteit van Groningen, TH Delft) hardware verzamelingen evenals het Museon, dat een collectie PCs van 1975 tot 1992 in depot heeft. Qua content heeft bijvoorbeeld het Amsterdam Museum het archief van de Digitale Stad in beheer. Maar de grotere verzamelingen hardware zijn in particulier beheer zoals Stichting Computermuseum, Stichting Telecommunicatie Erfgoed Nederland en Het Tehuis voor Bejaarde Computers, maar ook instellingen en bedrijven als ING, IBM, Belasting- en Douanemuseum. Behalve hardware worden ook spellen bewaard o.a. in Bonami Spelcomputermuseum in Epe. Kortom lovenswaardige initiatieven, maar onvoldoende voor het behoud van erfgoed. Voor dit digitaal erfgoed is er geen virtuele noch een fysieke centrale plaats in Nederland.
 

Bovendien moet geconstateerd worden, dat veel materiaal uit het ICT verleden reeds verdwenen is. Van de eerste publieke informatiedienst in Nederland, Viditel van de PTT, is geen site (of hoe heette de driecijferige rubriek ook al weer?) meer over; slechts een paar foto’s en een paar Viditelgidsen bij het Museum voor Communicatie geven een idee van de dienst. Wat is er over van de in Nederland geproduceerde beeldplaten, CD-ROMs, CD-i’s en elektronische boeken op minidisk?  Heeft de KB de eerste roman in het Nederlands op internet, Roes der Zinnen van Marcel Bullinga of de eerste proef DVD met de film The Netherlands van cineast Bert Haanstra, geproduceerd door ODME in 1995?

Natuurlijk kan niet alles opgeslagen worden. Hardware modellen volgen elkaar snel op. Tenslotte waren de eerste PCs beschikbaar vanaf 1975 en nu zijn er nu meer tabletten dan PCs. Maar ook de opslagmedia hebben een snelle opmars gemaakt: hard disc, floppy discs in verschillende maten, CD-ROM en USB. En van Internet 1.0 zijn we naar internet 2.0 gegaan en hebben internet 3.0 geprobeerd, maar die nummering werkt al niet meer.  En al die verschillende versies van internetsites. Duidelijk is dat er selecties gemaakt moeten worden, maar er moet ook ruimte zijn om de selectie tentoon te stellen en de verhalen over pre-internet en internet te kunnen vertellen.

Voor reacties van instellingen die oproepen in de Erfgoedwet meer aandacht te besteden aan digitale duurzaamheid, born digital erfgoed en standaardisatie, waaronder DANS, EYE, Kunsten'92 en het Rijksmuseum, zie https://www.internetconsultatie.nl/erfgoedwet/reacties. Maar lees ook het blogbericht van DEN.