Escher weer interactief

De omroep NTR bouwt aan een serie van interactieve pareltjes.In 2016 lanceerde het de interactieve documentaire De Tuin der Lusten van Jheronimus Bosch ter gelegenheid van de grote Bosch tentoonstelling in ’s Hertogenbosch. Nu heeft de omroep een nieuwe documentaire gelanceerd onder de titel De Metamorfose Van Escher. Nooit eerder was Eschers werk zo gedetailleerd online te bekijken; wel was het werk van Escher vanaf 1996 interactief te beleven op CD-ROM. 

Webdocumentaire 

De interactieve documentaire De metamorfose van Escher, waarin Metamorphosis II centraal staat,  stelt de websitebezoeker in staat het werk en leven van Escher van heel dichtbij te ontdekken en beleven. De online bezoeker kan een  kunsthistorische tour maken door de documentaire, persoonlijke verhalen beluisteren, de techniek van Escher bestuderen. Voor jongeren is er een Klokhuis tour. Niet alleen Metamorphose II, maar ook een tiental andere werken zoals Relativiteit, Reptielen en Verbum zijn op die manier te beleven.

De interactieve documentaire kwam tot stand in samenwerking met de M.C. Escher Foundation, en wordt gelanceerd in dezelfde periode als de start van de Escher tentoonstelling in het Fries Museum (onderdeel van Leeuwarden Culturele hoofdstad). Bezoekers van de tentoonstelling kunnen via een digitale tafel de interactieve documentaire beleven. De speciaal gecomponeerde muziek van Paul M. van Brugge geeft de interactieve documentaire een extra meeslepende ervaring. Voor het jonge publiek biedt de website een speciale Klokhuis Tour.

Bezoekers kunnen op de site ook aan de slag met hun eigen stukje metamorfose. Technieken die Escher over de jaren ontwikkelde zitten nu ingebouwd in de zogenaamde ‘Metamorfose Machine’. Je kunt je zelf gemaakte afbeeldingen roteren, spiegelen, verschuiven en vervolgens morfen naar een tweede afbeelding. Je gecreëerde werk voeg je vervolgens toe aan het digitale ‘Gesamtkunstwerk’; een oneindige online metamorfose. Ook kun je je eigen werk downloaden, printen en delen met anderen. 

CD-ROM documentaire 

Het is niet de eerste keer dat er een interactieve documentaire over Escher wordt gelanceerd. In 1996 werd de zilveren schijf Escher Interactief, ontdek de kunst van het oneindige gepresenteerd in het Nederlands en het Engels. Producent van de schijf was Thijs Chanowski (ja, die van Hallo meneer de Uil).

Het CD-ROMprogramma was beschikbaar op een Multimedia MPC 2 met een mimimum specificatie van Windows 3.1, 25MHz 4865X, 8MB RAM, 640 x 480 monitor x 256 kleuren (64K kleuren aanbevolen) and 16bit audio.

De CD-ROM kreeg internationaal goede kritieken, alhoewel Harold Goldberg van de New York Times Book review zich afvroeg: Ultimately, this is a disk that doesn't quite know if it wants to be a game or a reference tool.

Zelf schreef ik voor het vakblad De Ingenieur (nr 15 – 25 september 1996) een column over de schijf: 
De CD-ROM Escher Interactief, ontdek de kunst van het oneindige is een interessante interactieve verkenningstocht door de nalatenschap van Escher. De schijf geeft ook veel meer informatie dan welk boek over Escher ook. Alleen al de module over zijn leven bestaat uit foto’s, afbeeldingen, geluid- en videofragmenten. Deze module is een document humaine geworden, waarbij een persoon gaat leven en waarbij het duidelijk wordt wat iemand bezighoudt. Zo ook is de module met de Galerie. De werken worden één voor één gepresenteerd al dan niet voorzien van biografische informatie of deskundig commentaar. Hoewel deze onderdelen interessant zijn en met gevoel voor stijl zijn gedaan, is op dit punt als een soort traditie ontstaan bij kunst CD-ROMs. Het zijn dan ook de andere modulen die de schijf interessant maken: Vlakverdelingen, Hol en Bol, Animaties, Bolspiegels, Morphing, Magische beelden en Onmogelijke puzzels. Bij deze modulen wordt gebruik gemaakt van de rekenkracht van de computer. Zo kan men in de module Vlakverdelingen met een geavanceerd tekenprogramma eigen Escher-achtige tekeningen maken. Interessant is het spel Hol en Bol, waarbij de optische illusie wordt uitgebaat als spelelement. Ook bij de animaties wordt gebruik gemaakt van de rekenkracht van de computer. Zo ziet men de band van Moebius, waarover mieren tot in oneindigheid blijven lopen. In de module Bolspiegels kan men afbeeldingen bekijken alsof men een grote waterdruppel op het beeldscherm heeft en deze met de muis kan voortbewegen. Het effect werkt vervreemdend tussen het detail en de tweedimensionale afbeelding. De module Morphing laat zien hoe figuren van griffioenen stapsgewijs overgaan in kikkers. Bovendien kan een gebruiker zijn eigen ontwerp, gemaakt in de module Vlakverdeling, invoeren en laten veranderen in een echt Escherfiguurtje. De module Magische beelden is voor liefhebbers van driedimensionale afbeeldingen; het is niet iedereen gegeven om deze diepten te bevroeden. De module Onmogelijke puzzels is een breinbreker. De opmerking in het begeleidend boekje, dat alle puzzels oplosbaar zijn, geeft aan dat men over het nodige doorzettingsvermogen moet beschikken.
De schijf heeft stijl, is geen vertaling van druk naar elektronisch, maar een echt interactief product. Kortom superlatieven voor het product. Dat betekent overigens niet dat er geen kleine schoonheidsfoutjes inzitten en gemiste kansen. De CD-ROM vraagt bij een maximale instelling – vertaald komt dit neer op een aanvaardbare snelheid  - om 9Mb schijfruimte op het externe geheugen. Het geluid op de schijf van de commentaren is snerpend. De gemiste kans ligt in de module Galerie, waar een loop ingebouwd had kunnen worden; raakt men voor vijf minuten het toetsenbord niet aan, dan worden alle afbeeldingen in historische volgorde afgespeeld, al dan niet voorzien van commentaar. Desondanks blijft het een zeldzaam mooi CD-ROM product.

Online: https://escher.ntr.nl/nl/
CD-ROM: Escher Interactief werd gedistribueerd door A.W. Bruna Informatica; ISBN 9022939324; cd-rom aanwezig in Collectie Jak Boumans.

  

Thijs Chanowski overleden

Op 7 maart 2017 is Thijs Chanowski overleden, 86 jaar oud. Als televisieproducent maakte hij vanaf 1967 een onvergetelijke indruk op jong en oud met de Fabeltjeskrant en later met Paulus de Boskabouter. Maar na zijn televisiesuccessen leidde hij een leven als creatieve multimediaproducent.

Beeldplatenproducent

In het vervolg op zijn televisie- en filmsuccessen richtte Chanowski zich op beeldplaten. In 1970 ging hij een samenwerking aan met VNU voor de productie van multimedia informatiesystemen. Zo ontwikkelde VNU Chanowski Production een audiovisueel informatiesysteem voor reisbureaus, een branche waar het nieuwe uitgeversconglomeraat net in geïnvesteerd had. 

Als producent was hij geinteresseerd in nieuwe media en werd in 1972 door Philips gevraagd als adviseur voor beeldplaatproducties. Hoewel hij en andere experts Philips adviseerde om professionele beeldplaatproducties te maken, hoopte het bedrijf miljoenen beeldplaatspelers te verkopen aan de ouders van de ‘lieve beeldbuiskindertjes’. Met zijn bedrijf CAT (Chanowski Assisted Televideo) leverde hij een aantal beeldplaatproducties af voor de medische sector en uitgeverij.

Zoeksoftware 

Chanowski onderkende de opslagmogelijkheden van de beeldplaat en van CD-ROM, maar ook de moeilijkheid om onderwerpen terug te vinden. Hiervoor liet hij in de jaren tachtig een zoekprogramma ontwikkelen dat verkocht werd onder de naam Freebase. Hoewel kwalitatief een goed programma, maakte het echter nooit de sprong over de oceaan.  Chanowski wilde de productnaam, die in de VS geassocieerd werd met narcotica niet veranderen. Potentieel had Freebase een zoekprogramma voor consumenten kunnen worden. Zakelijk heeft het programma  verschillende toepassingen gekend. Zo heeft PTT Telecom een proefproductie van de telefoongids van Nederland met Freebase als zoekprogramma laten maken. 

Op het gebied van multimedia signaleerde hij in 1996 dat er 'een verschuiving zichtbaar is van een applicatie-gerichte aanpak naar een taakgerichte benadering, waarbij de wensen van de gebruiker voorop staan. Via de moderne computer-architectuur wordt dan niet meer gewerkt met applicaties, maar met aaneengevoegde kleinere onderdelen (engines), die uit een aantal applicaties komen. Dit zei Thijs Chanowski, directeur van het MediaLab van Origin/BSO en hoogleraar multimedia aan de Universiteit van Amsterdam, bij de presentatie van de CD-Rom 'Escher Interactief, Ontdek de kunst van het oneindige' (Computable 24/5/1996).

Voor internet was Chanowski in 2002 met Medialab betrokken bij de ontwikkeling van de  Aquabrowser Library (ABL). ABL is een browser en zoekmachine tegelijk. De gebruiker kan intuitief zoeken in een relationele database door het klikken op links, waarna hij/zij een nieuwe pagina te zien krijgt met trefwoorden die geassocieerd worden met de opgegeven zoekterm. Het programma wordt gebruikt in de Nederlandse bibliotheken. 

Eerste hoogleraar multimedia interactie

NRC Handelsblad 03/02/1994

In 1995 werd Chanowski tot eerste Nederlandse hoogleraar multimedia interactie benoemd aan de Universiteit van Amsterdam. Ik ben zelf nooit bij zijn colleges aanwezig geweest. Ik heb hem één keer ontmoet, toen wij samen in 1994 in Delft voor studenten presentaties verzorgden. Chanowski ging in op de nieuwe mogelijkheden van optische media. Zelf mocht ik de stelling verdedigen dat universiteitsbesturen ook promovendi zouden moeten toelaten op basis van multimedia proefschriften (dit was in 1994, mind you). 

Met dank aan Ruud Kluivers voor de aanvulling van de (prachtige) Escher CD-ROM.

Bevroren online: beeldplaat (2)

 

Ontwikkelteam beeldplaat met in het midden Klaas Compaan (© Philips)
In 1969 demonstreerde ir. Klaas Compaan, onderzoeker bij het Natuurkundig laboratorium (Natlab) van Philips, een prototype van de optische beeldplaat met een diameter van 30 cm en opslagcapaciteit van 324Mb. In tegenstelling tot de vinyl muziekplaten kende deze plaat geen groeven, maar een lint met putjes. Het was ook niet een naald van een grammofoon die zich mechanisch door groeven ploegde, maar een laserbundel tastte putjes af.

 

Terwijl de technici de beeldplaattechnologie verder ontwikkelden, werd door andere Philips-mensen nagedacht over de toepassingsmogelijkheden van de beeldplaat. In 1971 werd Thijs Chanowski, toen succesvol AV-producent van onder meer de televisieserie De Fabeletjeskrant, en Erik de Vries, de nestor van de Nederlandse televisie, uitgenodigd om van gedachten te wisselen met Liong Tan, hoofd van de videogroep van het Natlab. Zij zagen de beeldplaat als een interactief voorlichtings- en opleidingsinstrument. Een beeldplaat voor het Nederlands Zuivelbureau werd het eerste voorbeeld van een interactieve beeldplaat, gericht op verschillende doelgroepen. Menustructuren en koppelingen met teletekst-overlays maakten die differentiatie mogelijk

Introductie van de beeldplaatspeler in 1995 (foto Collection Jak Boumans; foto Collection Jak Boumans)

Maar de marketingafdeling van Philips en andere bedrijven zagen meer heil in het gebruik van de beeldplaat als medium voor de opslag van film onder de naam Laservision. De consumentenmarkt kwam schuchter op gang, maar werd wreed verstoord door de videobandtechniek van JVC, Sony en ook van Philips. De strijd tussen videobandformaten met JVC met VHS, Sony met Betamax en Philips met V2000, werd gewonnen door JVC, aangezien bij de VHS recorder een groot aantal voorbespeelde banden met o.a. soft porno werd geleverd. Ondanks de fantastische kwaliteit van de Betamax van Sony, won JVC dank zij de portfolio. Het betekende het einde van de beeldplaat op de consumentenmarkt. Maar aangezien de beeldplaat ingeblikte deskundigheid vertegenwoordigde, die overal en altijd inzetbaar was, werden er toepassingen in opleiding, vorming en training, voorlichting, marketing en archivering.

 

Domesday systeem, bestaande uit een Acorn computer en beeldplaatspeler (foto BBC CC BY 3.0)

Een van de mooiste toepassing van beeldplaten is het Britse Domesday-project van de BBC in samenwerking met Acorn Computers en Philips. Het uiteindelijke resultaat bestaat uit twee beeldplaten, die een inventarisatie van de Britse samenleving anno 1986 bevatten. Het Domesday-project is geproduceerd naar het voorbeeld van het Domesday boek van 1086, waarin 13.418 plaatsen in de Engelse graafschappen ten zuiden van de grens met Schotland worden vermeld. Op de Domesday-beeldplaten zijn 23.000 hedendaagse kaarten te zien, aangevuld met statistieken, tekst, beeld en geluid.

Beeldplaat Dutch Royal Library Disc van de KB (© foto Collection Jak Boumans; beeldplaat eigendom Collection Jak Boumans)
In Nederland liet in 1987 de Koninklijke Bibliotheek met steun van het    ministerie van Onderwijs en Wetenschappen de Dutch Royal Library Disc  produceren met 7.000 illustraties van in haar bezit zijnde middeleeuwse boeken. In 1984 produceerde Uitgeverij Het Spectrum een beeldplaat met 54.000 illustraties van de Grote Spectrum Encyclopedie. Ook werd een beelddatabank voor de reclame-industrie en uitgeverij opgezet en op een aantal beeldplaten gerealiseerd (helaas ging het bedrijf spoedig erna failliet). Maar ook kwamen er beeldplaten voor de opleiding van kraanmachinisten van het containerbedrijf ECT en instructiemateriaal voor het repareren van DAF vrachtwagens.

Hoes van de beeldplaat met illustraties van de Grote Spectrum Encyclopedie (© foto Collection Jak Boumans; beeldplaat eigendom Collection Jak Boumans)

De oplages van de beeldplaten waren uiteraard beperkt. De productie van interactieve beeldplaten groeide volgens Philips in Nederland van 40 titels in 1986 naar 125 in 1987 en iets meer dan 200 in 1988. De oplage per product lag gemiddeld tussen de 20 en 30 exemplaren. Van de geproduceerde titels is maar weinig meer over. Als beeldplaten al  terug te vinden zijn, dan zijn ze niet afspeelbaar bij gebrek aan een beeldplaatspeler. In 1991 werden in de lijst van Optische Media Projecten in Nederland, opgesteld door Electronic Media Reporting (EMR), slechts 55 beeldplaatprojecten geïdentificeerd. Dat jaar was precies het omslagpunt van de beeldplaat naar de multimedia cd-rom.