Bevroren online: erfgoed online ijstijd (10)

Tussen de jaren 1982 en 2004 trad er een ijstijd op in online. Was online in begin van de jaren zeventig een zoekmiddel geworden voor wetenschappers en werkers in de haute finance, de entree van de PC in het begin van de jaren tachtig leidde tot verwarring. Online voor de PC consument bestond in de VS, maar Europa koos met videotex voor de televisie als afleverstation en niet voor de PC, die overigens begin jaren tachtig nog vrij onbekend was. Bovendien was online in die periode langzaam en het vaste geheugen van een PC klein. Deze leemtes werden ingevuld met de CD Media. Toen in het eerste decennium van de 21^ste eeuw de snelheden van online snel begonnen op te lopen, de capaciteit van harde schijven met sprongen omhoog ging en multimedia ook online ingeburgerd begon te raken, was het duidelijk dat de ijstijd voorbij was.

Kijkend naar de ijstijd, kan de vraag gesteld worden of er nog digitaal erfgoed van die periode te vinden is. Natuurlijk is het niet zo lang geleden, dus er moeten nog wel wat artefacten te vinden zijn. Maar zijn die representatief? De vraag kan natuurlijk gesteld worden of er collecties van CD Media zijn te vinden met één of meerdere bijbehorende databases. Theoretisch moeten er artefacten te vinden zijn in het e-Depot van de Koninklijke Bibliotheek en bij het Nationaal Archief. De vraag is echter wat hebben zij actief verzameld. VOF Electronic Media Reporting heeft in het begin van de jaren negentig de Lijst Optische Media samengesteld en een tweetal jaren uitgegeven in samenwerking met de branchevereniging Nederlandse Vereniging van Informatiedienstenaanbieders (NVI). Deze lijsten worden momenteel verwerkt met de database van Collection Jak Boumans. Kortom er zijn een paar momentopnames beschikbaar, maar geen uitputtende bibliotheekbestanden zoals bij boeken.

Als er nog artefacten zijn, welke zijn verzamelwaardig? Er zijn een drietal criteria aan te leggen:

a.      Technologie: beeldplaat, CD-ROM, CD-i, elektronisch boek, DVD en Blu-ray;

b.      Omgeving: wetenschappelijk/zakelijk, consumenten, cultureel

c.      Type erfgoed: born digital, gedigitaliseerd erfgoed.

Ad a. Technologie. In de technologie zijn alle artefacten vanaf beeldplaat tot DVD-ROM interessant. CD-i Video, DVD Video en Blu-ray zijn niet interessant aangezien deze media meestal optische dragers voor film zijn.

Ad b. Omgeving. Minimaal zou in elk van de drie sectoren minimaal een productie bewaard moeten worden om met een paar voorbeelden te laten zien hoe de media er in verschillende omgevingen uitzagen. Interessant bij dit criterium zijn de schijven geproduceerd voor de cultuursector door uitgeverijen en musea.

Ad c. Type erfgoed. Digitalisering is gestart vanuit het kopiëren van tekstproducties. Zo zijn de eerste mini-discs met elektronische boeken in Nederland geproduceerd met tekstbestanden, bijvoorbeeld Van Dale Handwoordenboek EN/NE evenals het Groene Boekje. In plaats van het zoeken via het alfabet waren bij deze producties zoekmachines ingebouwd. In principe is dit gedigitaliseerd erfgoed. Later zijn deze tekstproducties aangevuld met foto’s, tekeningen, video’s en geluidsfragmenten zoals bij drie encyclopedieproducties die Nederland gekend heeft: Encarta/Winkler Prins, Spectrum Encyclopedie en de Philips Interactieve Encyclopedie. Hoewel DVD Video niet zo interessant is, blijft de DVD proefproductie van ODME met de film The Netherlands van Bert Haanstra uniek als voorloper van filmdragers.

(l) Spectrum Encyclopedie, uitgegeven door Uitgeverij Het Spectrum in 1995; (r) Interactieve Encyclopedie, uitgegeven door Philips Interactive, 1996; (londer)  Encarta Encyclopedie, uitgegeven door Winkler Prins in 1998; (© foto's Jak Boumans Collection; CDs eigendom Jak Boumans Collection)

 

 

 

 

 

 

Naarmate multimedia in zwang kwam namen het aantal born-digital erfgoed artefacten toe. Wetenschappelijk gebruikte Elsevier Science multimedia voor een interactieve benadering van anatomie. Bovendien zijn een aantal CD-ROM producties voorlopers geweest van internet sites zoals Escher Interactief. Ook werden combinaties van online en CD-ROM gemaakt. Voor de tentoonstelling van Jheronimus Bosch in museum Boijmans Van Beunigen in 2001 werd een online website (www.boschuniverse.com) gemaakt door ZappWork en op een CD-ROM voor scholen een game van V2. 

 

 

(l) Interactive anatomy, uitgegeven door Elsevier Science; (r) Escher Interactief, uitgegeven door A.W. Bruna; (londer) Jheronimus Bosch, uitgegeven in het kader van de tentoonstelling in het museum Boijmans Van Beuningen in 2001; (© foto's Jak Boumans Collection; CDs eigendom Jak Boumans Collection)

 

Encyclopedia Britannica geheel digitaal

Na 244 jaar zal er geen gedrukte Encyclopedia Britannica meer uitkomen. De uitgever heeft na het experimenteren met verschillende verdienmodellen eindelijk de gedrukte editie laten varen. De encyclopedie wordt nu geheel digitaal via internet uitgegeven en zal concurreren met Wikipedia.

Een eerste experimenteel opgemaakte pagina van de GSE; ontwerp Wim Crouwel (1970)

Dit is groot nieuws, althans voor mij. Ik begon mijn werkzame leven in mei 1970 op de redactie van de Grote Spectrum Encyclopedie (GSE). Redactie was toen nog een groot woord, want er waren twee redacteuren, een projectmanager en een secretaresse. Ik heb tien jaar me bezig gehouden met encyclopedieën, want behalve aan de GSE heb ik gewerkt aan de Summa, de Kleine Oosthoek en de Grote Oosthoek (7e druk). De Encyclopedia Britannica was in deze wereld zo ongeveer de Bijbel van de encyclopedieën, m.n. door bijdragen van grote geesten zoals Bertrand Russell, Edmund Gosse en T.H.Huxley.

Het was een interessante tijd, want de teksten van de naslagwerken begonnen gezet te worden met computers. Maar ook redacties kregen te maken met computer: voor de bewaking van de omvang, voor de consistentie van de duizenden verwijzingen, voor de last-minute wijzingen en met het oog op eventuele afgeleide naslagwerken en digitale edities. De (GSE) gebruikte een methodiek ontwikkeld door Infonet, de computerafdeling van Excerpta Medica. De Oosthoek producten werden in samenspraak met Salland Zetcentrum, een Kluwerdochter, ontwikkeld.

(c) Jak Boumans, De elektronische encyclopedie in 20 delen, 1976

Het was ook een spannende tijd, want het was duidelijk dat de digitale edities eraan zaten te komen. Er werd over nagedacht. In 1976 probeerde ik een digitale editie uit te beelden. Het was eigenlijk een vertaling van de overgang van paard-en-wagen naar de eerste gemotoriseerde voertuigen.

Zo bracht in 1980 de Amerikaanse VNU dochter Arête Publishing de eerste encyclopedie American Academic Encyclopedia full text online in 200 huishoudens in Columbus, Ohio als onderdeel van een experiment, dat gesponsord werd door de bibliotheekorganisatie OCLC. Een jaar later werd de tekst ook ter beschikking gesteld aan abonnees van de online diensten The New York Times Information Bank, Dow Jones News/Retrieval en CompuServe. In 1982 liet de uitgeverij tijdens de Frankfurter Buchmesse een eerste demo videodisc met tekst, foto’s, illustraties en een paar filmpjes zien van de encyclopedie.

De VNU uitgeverij was in 1985 overgenomen door de Amerikaanse uitgeverij Grolier en deze zette de experimentele lijn van een multimedia encyclopedie door. Het bracht als een van de eerste uitgevers van naslagwerken een CD-ROM editie uit met 30.000 lemma’s en 9 miljoen woorden, met illustraties en filmpjes onder de titel The Grolier Multimedia Encyclopedia. Het was in feite de 21 delige American Academic Encyclopedia, die door VNU was verkocht aan Grolier. De CD-ROM versie was het begin van digitale encyclopedieën. Ook de Encyclopedie Britannica probeerde een halfhartige poging om een CD-ROM editie uit te brengen.
(Bron: Toen digitale media nog nieuw waren, pgs . 163-201)

Wereldwijd werd met name de Encarta encyclopedie bekend, aangezien deze als gebundelde editie bij de aankoop van PC’s werd meegeleverd. In Nederland bracht uitgeverij Het Spectrum een kleine encyclopedie op CD-ROM uit en Philips lanceerde in 1994 de Interactieve Encyclopedie op CD-ROM en op CD-i, de voorloper van de DVD. Sinds 1997 zijn in samenwerking met Microsoft verschillende edities van de Encarta Winkler Prins Encyclopedie uitgebracht, een elektronische versie van de encyclopedie op cd-rom en dvd. Deze telt ruim 59.000 artikelen en vele illustraties.

Intussen was de markt voor gedrukte encyclopedieën al sinds 1980 ingestort. De GSE kwam niet verder dan een eerste versie. De zevende druk van Grote Oosthoek was de laatste druk en eind 2008 verklaarde Winkler Prins, intussen overgenomen door Uitgeverij Het Spectrum, dat er geen papieren versie meer zou komen.

Ruim voor de aankondiging van de digitale Encyclopedia Britannica, ging Uitgeverij Het Spectrum aan de gang met online edities. In 2010 zijn er drie elektronische versies van de encyclopedie uitgekomen: de Junior Winkler Prins, de Studie Winkler Prins online en de Grote Winkler Prins online.

De aankondiging van de Encyclopedia Britannica is het einde van de omslag van druk naar digitalisering voor naslagwerken met nieuwe concurrentie van Wikipedia en nieuwe businessmodellen. Dit soort uitgeefproducten was in de voorhoede van de uitgeverij in de omslag van druk naar digitaal. Volgende uitgeefsegment dat een radicale omslag zal maken is de kranten- en tijdschriftensector, gevolgd door de non-fictie boeken en daarna de fictie boeken.